صفات امام علی علیه السلام


شش ویژگی به ما عطا شده و در هفت ویژگی از دیگران برتری یافته‌ایم: علم، حلم، جوانمردی، فصاحت، شجاعت، و محبت در قلب‌ها به ما عطا شد. و برتری یافتیم به اینكه: پیامبر برگزیدة خدا حضرت محمد(ص) از ماست، صدّیق از ماست، طیّار از ماست، اسدالله و اسدالرسول از ماست، و سرور زنان جهانیان حضرت فاطمة بتول (سلام الله علیه) از ماست، و دو فرزند این امت و دو سرور جوانان اهل بهشت از مایند8. 

شناخت امام
عظمت مقام امامت، ایجاب می‌نماید، كسی كه حائز آن می‌شود از بالاترین صفات كمالی برخوردار باشد زیرا امامت، جایگاه راهبری، هدایت و نیابت رسول اللّه(ص) است. به همین دلیل، دربارة كسی كه به این مقام راه می‌یابد، ویژگی‌های ممتازی بیان شده است و لذا هر كس در پی كسب شناخت امام باشد، ناگزیر از جست‌وجوی این ویژگی‌هاست و هركس واجد آن باشد، امام خواهد بود و در غیر این صورت، نه. 

در كتاب امام مهدی(ع)؛ ردّی بر مدعیان امامت آمده است:
«... پس میان ایشان و برادران، پسرعموها و همة خویشاوندانشان تمایزی آشكار قرار داده شده كه به واسطة آن حجت ‌‍[خدا] از احتجاج‌شدگان و امام از مأموم بازشناخته می‌‌شود. از جمله اینكه آنان را در برابر گناهان عصمت بخشیده، از عیب‌ها به دور، از آلودگی‌ها پاك، و از شبهات عاری ساخته و ایشان را نگاهبانان علم‌اش، امانتداران حكمت‌اش و جایگاه سرّش قرار داده و به وسیلة برهان‌ها حمایت‌شان نموده است. در حالی كه اگر چنین نبود، همة مردم با هم یكسان بودند و هر كسی می‌‌توانست مدّعی امر خدا باشد»1. 

اكنون، در ادامه متونی را كه ویژگی‌های جامع امامت را بیان كرده مرور می‌كنیم و سرانجام به دو ویژگی ممتاز عصمت و علم خواهیم پرداخت. 

صفات امام
حضرت امیرالمؤمنین، امام علی(ع) در روایتی می‌فرمایند:

امامی كه شایستة مقام امامت باشد، نشانه‌هایی دارد: از جمله اینكه، اول، می‌داند كه معصوم از گناه كوچك و بزرگ آن بوده، نیازمند پرسش نشده، در پاسخ‌گویی به خطا نرفته، سهو و فراموشی نداشته، و به چیزی از امور دنیا سرگرم نمی‌شود. دوم، عالم‌ترین انسان‌ها نسبت به حلال و حرام، اجرای احكام، و امر و نهی خداوند و همة آنچه انسان‌ها به خدا نیاز دارند می‌باشد، مردم نیازمند اویند و او از آنان بی‌نیاز. سوم، می‌باید كه شجاع‌ترین انسان‌ها باشد، زیرا او گروه (محور) مؤمنان است كه به سوی او بازمی‌گردند، اگر از فرط خستگی و كندی شكست یابد، همة انسان‌ها به سبب شكست او، متلاشی شوند. چهارم، می‌باید سخی‌ترین انسان‌ها باشد، هر چند همة اهل زمین بخل ورزند؛ چون اگر حرص و آز بر او مستولی شود، نسبت به اموال مسلمین كه تحت اختیار اوست آزمندانه عمل خواهد كرد. پنجم، عصمت از جملة گناهان، كه به وسیلة آن از پیروان كه غیر معصوم‌اند ممتاز شده، زیرا اگر معصوم نبود، از ورود به هلاكت‌گاه‌های گناهان كشنده و شهوت‌ها و لذات نفسانی، كه مردم در آن واقع می‌شوند، ایمن نبود»2. 

در روایتی از حضرت امام رضا(ع) در پاسخ به این سؤال كه:
از چه طریقی ادعای امامت از كسی كه مدعی آن است، پذیرفته می‌شود، فرمودند: «از طریق نصّ و نشانه». سؤال شد: نشانة امام چیست؟ فرمودند: 
علم و مستجاب الدعوه بودن3. 

حضرت امام صادق(ع) نیز فرمودند:
ده خصلت، از ویژگی‌های امام است: عصمت، نصوص، و اینكه عالم‌ترین مردمان، پرهیزكارترین‌شان نسبت به خدا، آگاه‌ترینشان نسبت به كتاب خدا، جانشین و وصیّ معروف و آشكار (امام پیشین)، و دارای معجزه و نشانه است. دیده‌اش به خواب می‌رود ولی قلبش نمی‌خوابد، سایه ندارد و از پشت سرش مانند پیشِ رویش می‌بیند4. 

تردیدی نیست كه این‌ موارد و دیگر ویژگی‌ها بر امامان دوازده گانه(ع) پس از رسول‌الله(ص) منطبق است. 
رسول خدا(ص) در روایتی چنین فرمودند:
«خداوند عزوجل به ما، ده خصلت اختصاص داده كه آنها را به احدی قبل از ما عطا نفرموده بود و در احدی غیر از ما وجود ندارد: حكم (فرمان الهی)، حلم، علم، نبوت، جوان‌مردی، شجاعت، میانه‌روی، راستی، پاكی و پاك‌كنندگی، و عفت فقط در ما وجود دارد. و ما كلمة پرهیزكاری، راه هدایت، والاترین نمونه، بزرگ‌ترین دلیل، محكم‌ترین دست‌آویز، و ریسمان نیرومندیم. ما كسانی هستیم كه خداوند به مودت ما امر فرموده است. 

فماذا بعد الحقّ إلاّ الضّلال فأنّی تصرفون؛5
و بعد از حقیقت، جز گمراهی چیست؟ پس چگونه (از حق) بازگردانده می‌شوید؟»6

از امام امیرالمؤمنین(ع) نیز روایت شده كه فرمودند: «ما اهل بیت، درخت نبوت، جایگاه رسالت، مورد آمدو شد ملائكه، خانة رحمت و معدن علم‌ایم»7. 

در خطبة امام زین‌العابدین(ع) در مجلس یزید، آن حضرت فرمودند:
شش ویژگی به ما عطا شده و در هفت ویژگی از دیگران برتری یافته‌ایم: علم، حلم، جوانمردی، فصاحت، شجاعت، و محبت در قلب‌ها به ما عطا شد. و برتری یافتیم به اینكه: پیامبر برگزیدة خدا حضرت محمد(ص) از ماست، صدّیق از ماست، طیّار از ماست، اسدالله و اسدالرسول از ماست، و سرور زنان جهانیان حضرت فاطمة بتول (سلام الله علیه) از ماست، و دو فرزند این امت و دو سرور جوانان اهل بهشت از مایند8. 

این صفات كمالیه در هر یك از امامان(ع) به یك میزان قرار دارد، هر چند در بعضی از ایشان، چند صفت بارزتر از سایر آنهاست، و این به دلیل وجود اسباب و ظروف زمانی و مكانی است. 

از حضرت صادق(ع) روایت شده كه فرمودند: «ما در امر (امامت)، فهم، و حلال و حرام در یك مسیر قرار داریم، اما رسول خدا و حضرت علی (علیهما السلام) از فضایل ممتازی برخوردارند»9. 

علامه سید محسن امین دربارة فضایل امامان(ع) می‌نویسد:
مناقبی كه ما برای هر یك از امامان(ع) بیان كردیم، با مناقب امام دیگر تفاوت دارد. البته معنای این سخن آن نیست كه منقبتی كه ویژة یكی از امامان(ع) است در وصف امام دیگر صادق نباشد، زیرا هر یك از ایشان در همة مناقب و فضایل مشترك بوده، و نور و سرشت و احدی دارند و كامل‌ترین اهل زمان خویش در همة صفات والا و برتراند. اما به دلیل اینكه شرایط و مقتضیات زمان متفاوت است، ظهور آن ویژگی‌ها نیز تفاوت می‌كند. به عنوان مثال، ظهور صفت شجاعت در امیرالمؤمنین و فرزند آن حضرت، امام حسین(ع)، مانند ظهور آن در بقیة ائمه(ع) نیست زیرا شجاعت امام علی(ع) از طریق جهاد به همراه رسول اعظم(ص) و نبرد با ناكثین، مارقین و قاسطین در ایام حكومت‌شان و شجاعت امام حسین(ع) در واقعة كربلا كه در آن به ایستادگی در برابر ظالمان امر نمود، ظهور یافت. ولی آثار شجاعت سایر ائمه(ع) به صورت آشكار بروز و ظهور نیافت زیرا ایشان مأمور به صبر و مدارا بودند و همگان بر این امر متفق‌اند كه آنان شجاع‌ترین مردم زمان خود بوده‌اند. همچنین آثار علم در حضرات باقر و صادق(ع) بیش از سایر امامان(ع)، به دلیل از بین رفتن شرایط خفقان، ظهور یافت. زیرا این دو امام همام، در پایان حكومت رو به اضمحلال اموی و ابتدای حكومت نوپای عباسی می‌زیستند و همگان متفق‌اند كه عالم‌ترین افراد زمان خود بودند. لذا آثار كرم و سخاوت، كثرت صدقات و آزاد كردن بندگان در ایشان بارزتر از سایر امامان(ع) است، كه ممكن است دلیل آن بسط ید این‌دو امام یا فزونی تعداد نیازمندان در سرزمین ایشان باشد. علاوه بر این عبادت این امامان(ع) نیز بارزتر و آشكارتر از سایران بوده است، بنابر برخی از موجبات و متقضیات همچون، اندك بودن اطلاع مردم از حالات دیگر امامان، یا كوتاه بودن حیات دنیوی آنان و نظایر این دلایل در حالی كه همگی عابدترین افراد دوران خود بوده‌اند. 

یا اینكه آثار حلم و بردباری در بعضی از ایشان آشكارتر از دیگران بوده، به دلیل فراوانی ابتلاءات و انواع آزار و اذیت‌ها نسبت به آنان كه موجب بروز حلم انسان حلیم می‌شود، در حالی كه همه ایشان حلیم‌ترین افراد زمان خود بوده‌اند. و همچنین دیگر مقتضیات و ویژگی‌ها»10. 

و جهانیان به وجود صفات كمالیه در ائمه اطهار(ع) گواهی داده، و حتی دشمنانشان آن را تأیید كرده‌اند. « الفضل ما شهدت به الأعداء؛ فضیلت و برتری آن است كه مخالفان و دشمنان نیز به آن گواهی دهند». هرچند تلاش‌های فراوانی از سوی دشمنانشان صورت گرفت تا به ویژگی ناشایستی در وجود ایشان دست یابند اما نتوانستند. به منظور آگاهی از شهادت دشمنان بر فضایل اهل بیت(ع) می‌توان به كتاب‌های تاریخ و سیره مراجعه كرد كه مملو از آنهاست. 

سید حسین نجیب محمّد
مترجم: ابوذر یاسری
ماهنامه موعود شماره 86

پی‌نوشت‌ها:

1. كلمة الإمام المهدی(ع)، ص 231. 
2. محمدی ری شهری، محمد، میزان الحكمة. 
3. عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 216. 
4. شیخ صدوق، الخصال، ص 428. 
5. سورة یونس (10)، آیة 32. 
6. شیخ صدوق، همان. 
7. همان، ص 167. 
8. همان، ص 168. 
9. كلینی، اصول كافی، ج 1، ص 275. 
10. امین، سید محسن، اعیان الشیعه، زندگی امام صادق(ع).